W obliczu globalnych wyzwań związanych z klimatem i konieczności dążenia do neutralności klimatycznej Unia Europejska wprowadza mechanizmy wsparcia dla regionów, które będą musiały przejść transformację z gospodarki opartej na paliwach kopalnych. Jednym z kluczowych narzędzi tego procesu jest Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji (TPST) – dokument strategiczny, który określa sposób wykorzystania środków finansowych z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji.
Geneza i kontekst – dlaczego UE wdraża TPST
Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji powstał jako integralny element Europejskiego Zielonego Ładu, przedstawionego przez Komisję Europejską w grudniu 2019 roku. Dokument ten ma fundamentalne znaczenie dla regionów, których gospodarki opierają się na przemyśle węglowym, wydobyciu węgla czy innych działalnościach wysokoemisyjnych. Sprawiedliwa transformacja to proces zmiany rodzaju gospodarki z wysokoemisyjnej na zeroemisyjną, ze szczególnym uwzględnieniem dobrostanu lokalnej ludności pod względem ciągłości zatrudnienia i środowiska, w którym żyją. Plan jest warunkiem sine qua non dla otrzymania środków z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji, który stanowi pierwszy filar mechanizmu sprawiedliwej transformacji. Fundusz ten dysponuje budżetem około 17,5 miliarda euro na lata 2021-2027, przy czym Polska jest jednym z jego głównych beneficjentów, otrzymując około 3,85 miliarda euro dla pięciu regionów górniczych.
Cel i założenia Planu
Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji ma na celu zapewnienie systematycznego i przemyślanego podejścia do transformacji regionów węglowych. Jego głównym założeniem jest to, aby nikt nie został pozostawiony w tyle w procesie przechodzenia na gospodarkę bezemisyjną. Plan koncentruje się na dwóch kluczowych aspektach, które są zgodne z przyjętymi założeniami Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji. dywersyfikacji gospodarczej regionów oraz ochronie miejsc pracy i tworzeniu nowych możliwości zatrudnienia.
Dokument ten ma charakter wieloaspektowy i długofalowy, co oznacza, że uwzględnia nie tylko kwestie gospodarcze, ale także społeczne, środowiskowe i przestrzenne. Doświadczenia innych regionów europejskich, które przeszły podobne procesy transformacji, podkreślają konieczność rzetelnego zaplanowania tego procesu w formie strategii lub programu, co stanowiło punkt wyjścia do przygotowania TPST.
Jak działa Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji?
Główne obszary wsparcia koncentrują się wokół priorytetów Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji. dywersyfikacji gospodarczej, co oznacza rozwijanie nowych sektorów przemysłu i usług, które mogą zastąpić dotychczasowe źródła zatrudnienia i dochodów. Znaczący nacisk położony jest na wspieranie małych i średnich przedsiębiorstw, które mogą stać się motorem nowej gospodarki regionalnej.
Plan przewiduje także inwestycje w infrastrukturę badawczo-rozwojową, co ma przyczynić się do wzrostu innowacyjności i konkurencyjności regionów. Ważnym elementem jest również rozwój gospodarki cyrkularnej oraz inwestycje w odnawialne źródła energii.
Kluczową rolę odgrywa przekwalifikowanie i podnoszenie kwalifikacji pracowników, którzy dotychczas byli zatrudnieni w sektorach wysokoemisyjnych. Plan przewiduje programy szkoleniowe, kursy i inne formy wsparcia edukacyjnego, które mają pomóc w przystosowaniu się do nowych warunków rynkowych. Dodatkowo istotne miejsce zajmują inwestycje w infrastrukturę cyfrową i technologiczne unowocześnienie regionów.
Jakie regiony w Polsce objęte są Terytorialnym Planem Sprawiedliwej Transformacji?
W Polsce środki finansowe z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji otrzymało pięć regionów, które charakteryzują się znaczącym udziałem przemysłu węglowego w swojej gospodarce.
Są to województwa:
- śląskie,
- łódzkie,
- wielkopolskie,
- dolnośląskie,
- małopolskie.
Każdy z tych regionów przygotował własny Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji, dostosowany do lokalnych potrzeb i specyfiki gospodarczej.
Województwo śląskie, będące największym beneficjentem, koncentruje się na transformacji tradycyjnych regionów górniczych, takich jak GOP (Górnośląski Okręg Przemysłowy). Plan dla tego regionu obejmuje obszary związane z wydobyciem węgla kamiennego oraz przemysłem stalowym.
Województwo łódzkie w ramach Łódzkiego Planu Sprawiedliwej Transformacji skupia się na transformacji regionu bełchatowskiego, gdzie dominuje górnictwo węgla brunatnego i energetyka na nim oparta.
Wschodnia część województwa wielkopolskiego to region, w którym funkcjonuje kompleks paliwowo-energetyczny oparty na węglu brunatnym.
Dolnośląskie i małopolskie również mają swoje specyficzne wyzwania związane z transformacją przemysłu węglowego i energetycznego.
Wdrożenie, czyli od Planu do realizacji
Realizacja Terytorialnego Planu Sprawiedliwej Transformacji wiąże się z licznymi wyzwaniami, zarówno organizacyjnymi, jak i społecznymi. Jednym z głównych problemów jest konieczność pogodzenia celów środowiskowych z potrzebami społeczno-gospodarczymi regionów. Transformacja musi być przeprowadzona w sposób, który nie spowoduje masowego bezrobocia ani degradacji społecznej. Istotnym wyzwaniem jest również zapewnienie odpowiedniego poziomu inwestycji prywatnych, które będą konieczne do sfinansowania transformacji. Środki z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji stanowią jedynie część potrzebnych nakładów, dlatego kluczowe jest przyciągnięcie dodatkowych źródeł finansowania. Perspektywy realizacji planów są jednak optymistyczne, szczególnie w kontekście rosnącej świadomości społecznej dotyczącej konieczności transformacji energetycznej.
Terytorialny Plan Sprawiedliwej Transformacji stanowi kluczowy element strategii dekarbonizacji Europy i przejścia na gospodarkę neutralną klimatycznie. Dla polskich regionów górniczych oznacza to historyczną szansę na modernizację i dywersyfikację gospodarczą, ale także wyzwanie związane z koniecznością przeprowadzenia głębokich zmian społeczno-ekonomicznych. Sukces realizacji planów będzie miał znaczenie nie tylko dla samych regionów objętych transformacją, ale także dla całego kraju i Europy. Może stać się przykładem dla innych regionów na świecie, które stoją przed podobnymi wyzwaniami transformacyjnymi. Dlatego też właściwe wykorzystanie środków z Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji i skuteczna realizacja TPST ma znaczenie strategiczne dla przyszłości zrównoważonego rozwoju.
Formularz kontaktowy